ตำนานเมืองลับแล เมืองที่มีแต่ผู้หญิงและห้ามพูดโกหก กับขมิ้นที่กลายเป็นทองคำ

ตำนานเมืองลับแลเล่าถึงเมืองลับในป่าเขาที่คนนอกมองไม่เห็น ข้างในมีแต่ผู้หญิง และทุกคนต้องรักษาคำพูดอย่างเคร่งครัด ใครพูดโกหกต้องออกจากเมืองทันที ชายคนหนึ่งได้เข้าไปอยู่ แต่งงาน มีลูก แล้วเสียทุกอย่างไปเพราะคำโกหกเพียงประโยคเดียวที่พูดเพื่อปลอบลูก นิทานเรื่องนี้ผูกอยู่กับเมืองที่มีอยู่จริง คืออำเภอลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์

ใบไม้ที่พาเข้าเมือง

ฉบับที่เล่ากันมากที่สุดเริ่มจากชายคนหนึ่งเข้าป่าไปหาของป่า แล้วเห็นหญิงสาวกลุ่มหนึ่งเดินออกมาจากกลางป่า พวกเธอเอาใบไม้ที่ถือมาซ่อนไว้ตามจุดต่าง ๆ ก่อนเดินต่อไป ชายคนนั้นแอบเก็บใบไม้มาใบหนึ่ง

ตกบ่าย หญิงสาวเจ้าของใบไม้หาไม่เจอและกลัวว่าจะกลับเมืองไม่ได้ ชายคนนั้นจึงออกมาคืนให้ โดยขอแลกกับการได้ตามเธอเข้าไปในเมือง

ในเมืองนั้นมีแต่ผู้หญิง เรื่องเล่าบอกว่าผู้ชายส่วนใหญ่รักษาคำพูดไม่ได้จึงถูกขับออกไปจนหมด แม่ของหญิงสาวยอมให้ชายคนนี้อยู่ต่อและแต่งงานกับลูกสาวได้ โดยมีเงื่อนไขข้อเดียว คือห้ามพูดเท็จเด็ดขาด

คำโกหกเพื่อปลอบลูก

ชายคนนั้นอยู่อย่างสงบจนมีลูกชายหนึ่งคน วันหนึ่งภรรยาออกไปธุระ ลูกร้องไห้หาแม่ไม่หยุด เขาจึงปลอบว่า “แม่กลับมาแล้ว” ทั้งที่ไม่จริง

แม่ยายได้ยินเข้าก็โกรธและไปบอกลูกสาว ภรรยาเสียใจมาก แต่กฎของเมืองไม่มีข้อยกเว้น เธอจึงจัดย่ามใส่เสบียงและหัวขมิ้นจำนวนมากให้สามี แล้วชี้ทางให้เขากลับบ้านเดิม

ขมิ้นที่กลายเป็นทอง

ระหว่างทาง ย่ามหนักขึ้นเรื่อย ๆ ชายคนนั้นจึงทิ้งขมิ้นไปเกือบหมด เมื่อถึงบ้านแล้วหยิบที่เหลือออกมา ขมิ้นกลายเป็นทองคำ ส่วนที่ทิ้งไว้ข้างทางงอกเป็นต้นขมิ้นธรรมดา เขาพยายามย้อนกลับไปหาเมืองลับแลอีกครั้ง แต่หลงทางและไม่เคยหาเจออีกเลย

นิทานเรื่องนี้มีหลายฉบับ ส่วนที่ต่างกันมักเป็นของที่ภรรยาใส่ย่ามให้ แต่แก่นเรื่องเหมือนกันทุกฉบับ คือคำโกหกเล็ก ๆ ที่ดูไม่มีพิษภัยก็ทำให้เสียสิ่งที่มีค่าที่สุดไปได้ ผู้เล่าหลายคนมองว่าเป็นอุบายสอนเรื่องความซื่อสัตย์มากกว่าเรื่องผีหรือเรื่องเหนือธรรมชาติ

ลับแลของจริงอยู่ที่อุตรดิตถ์

อำเภอลับแลเป็นชุมชนเก่าแก่ตั้งแต่สมัยสุโขทัย มีหลักฐานเป็นศิลาจารึกที่ขุดพบหน้าวิหารวัดเจดีย์คีรีวิหาร ที่มาของชื่อมีคำอธิบายสองทาง

ทางแรกเป็นข้อสันนิษฐานของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่าชาวเมืองแพร่และเมืองน่านหนีศึกมาตั้งชุมชนในหุบเขาที่ป่ารก ภูมิประเทศเป็นเนินสลับที่ต่ำ คนต่างถิ่นเข้ามาแล้วหลงง่าย เมืองนี้จึงเหมือนเมืองที่ซ่อนตัวจากคนนอก

ทางที่สองมาจากภูมิประเทศ ด้านเหนือและตะวันตกมีดอยม่อนฤๅษีบังแสงอาทิตย์ ตกเย็นแล้วมืดเร็วทั้งที่ตะวันยังไม่ลับขอบฟ้า ป่าแถบนี้จึงถูกเรียกว่า “ป่าลับแลง” คำว่าแลงในภาษาล้านนาแปลว่าเวลาเย็น แล้วค่อย ๆ เพี้ยนเป็น “ลับแล”

รัชกาลที่ 5 เสด็จมาถึงเมืองลับแลเมื่อวันที่ 24 ตุลาคม 2444 และโปรดเกล้าฯ ให้ยกเมืองลับแลขึ้นเป็นอำเภอ ทุกวันนี้อำเภอลับแลขึ้นชื่อเรื่องทุเรียนหลง-หลินลับแล ลางสาด ผ้าตีนจก และข้าวแคบ

“เขตห้ามพูดโกหก” และเมืองแม่ม่าย

ตำนานนี้กลายเป็นเอกลักษณ์ของเมืองไปแล้ว ลับแลใช้คำขวัญว่า “เมืองลับแล เขตห้ามพูดโกหก” และยังมีฉายา “เมืองแม่ม่าย” ซึ่งเรื่องเล่าท้องถิ่นอธิบายว่า ผู้ชายลับแลต้องขึ้นไปทำสวนบนเขาเป็นเวลานาน คนที่ผ่านมาในเมืองจึงเห็นแต่ผู้หญิง ภาพนี้อาจเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้นิทานเมืองที่มีแต่ผู้หญิงติดอยู่กับลับแลมาจนทุกวันนี้

ถ้าไปเที่ยวอุตรดิตถ์ ลับแลเดินทางได้ง่ายจากตัวจังหวัด และมีพิพิธภัณฑ์เมืองลับแลกับวัดเก่าหลายแห่งให้แวะชม ไม่ต้องกลัวหลงเข้าเมืองลับ แต่ถ้าจะลองตามรอยตำนาน ก็อย่าเผลอพูดโกหกระหว่างทางก็แล้วกัน